Jean Valjean : cái tên là một cái tôi

640px-Émile_Bayard_-_Il_lui_ferma_les_yeux

Tầm vóc của Jean Valjean không chỉ là tầm vóc của một tù khổ sai vươn lên thành một vị thánh chí thiện. Vị thánh đó thực ra chỉ muốn làm một người bình thường, muốn cái tên tầm thường và cái tôi nhỏ bé của mình được thừa nhận. Từ góc độ của vấn đề mà bài viết này sẽ xử lý thì Những người khốn khổ của V. Hugo là cuốn tiểu thuyết về cuộc đấu tranh cho cái tên và qua đó, cho cái tôi trong đời một con người khốn khổ.

Cái tôi ở Jean Valjean là sự hoàn chỉnh của một nhân cách không theo quy luật thông thường mà theo một tiến trình đặc biệt : được xác lập nhờ tác động bên ngoài (của cha Myriel), tự xóa bỏ mình vì người khác (Jean Valjean khẳng định bản ngã bằng cách vừa đối lập mình với người khác vừa hòa tan vào người khác), và cuối cùng là tự xác lập lại (khi không còn ai cần đến mình nữa). Bi kịch của Jean Valjean là ở chỗ dù nhân cách có được hoàn thiện tới mức độ nào thì nó cũng bị cái tên làm cho trở thành vô hiệu. Mối quan hệ giữa cái tên và cái tôi ở Jean Valjean  phản ánh cấu trúc phức tạp của tư tưởng Hugo và tham vọng muốn xóa bỏ không chỉ án tử hình của pháp luật đối với tử tù mà cả án tử hình của thành kiến xã hội đối với các cựu tù.

Xây dựng một người tù khổ sai thành một mẫu mực về sự tu thiện cá nhân, Hugo muốn kêu gọi một cái nhìn không thiên kiến đối với con người, vượt lên mọi giai cấp. Điều mong mỏi nhất của ông là xã hội chịu thừa nhận những giá trị mà một người tù khổ sai có thể đạt tới.

  1. Cái tên và ý thức về cái tôi của nhân vật

Gần mười chín năm kể từ lúc ra tù đến lúc chết (1815­-1833, đúng bằng quãng thời gian trong tù !), đó là hành trình của Jean Valjean từ chỗ cố che giấu họ tên cho đến chỗ tự trả lại tên cho mình. Trong mười chín năm ấy, Jean Valjean đã tồn tại nhờ những cái tên giả và giành được sự kính trọng của xã hội với những cái tên giả đó. Có hai lần Jean Valjean quay về với tên thật của mình. Lần thứ nhất, tự nguyện đến tự thú ở tòa Arras, và lần thứ hai tình nguyện tự thú với Marius. Sau lần thứ nhất ông trở lại nhà tù để rồi tự giải thoát và tiếp tục sống với những tên mới. Lần thứ hai ông cũng vào tù nhưng lần này là nhà tù vĩnh viễn : cái chết. Giữa hai lần tự thú đó là bước phát triển nhảy vọt của ý thức về cái tôi (gắn với cái tên) ở nhân vật.

Không phải ngay từ đầu ý thức về cái tôi, về giá trị cá nhân đã có sẵn trong Jean Valjean. Sau khi được linh mục Myriel cảm hóa, Jean Valjean  quả thực đã luôn nỗ lực để trở thành một người lương thiện đúng nghĩa. Và để làm được điều này, ông buộc phải sử dụng tên giả. Vụ Champmathieu buộc ông phải đối diện với nó, với cái tên mà ông ghê tởm. Sau cuộc đấu tranh nội tâm khốc liệt, ông đã đến tòa án Arras, không phải với ý thức khôi phục tên tuổi mà với cái lương tâm thánh thiện không mốn một người vô tội phải bị hàm oan. Jean Valjean tự thú lần này là vì trách nhiệm đối với Champmathieu.

Còn lần tự thú với Marius là vì trách nhiệm đối với chính bản thân mình. Điều này khiến sự việc trở nên giản dị, sáng rõ.

Hugo đã làm cho mọi chuyện rối tung khi đặt độc giả trước những giằng xé nội tâm và những lý do thiếu sức thuyết phục mà Jean Valjean đưa ra để giải thích với Marius về hành động của mình.

Thực ra động cơ thúc đẩy Jean Valjean tự thú chính là : « bây giờ, để sống tôi không muốn ăn cắp một cái tên » ( V, VII, I)[1]. Marius không hiểu được điều này, mặc dù trước đó Jean Valjean đã giải thích tương đối rõ : « Fauchelevent đã cho tôi mượn tên một cách vô ích, tôi không có quyền sử dụng nó, ông ta có thể cho tôi tên, nhưng tôi không thể nhận. Mỗi cái tên, đó chính là một cái tôi[2] » (V, VII, I). Đằng sau câu nói của Jean Valjean rằng ông không có quyền nhận cái tên của Fauchelevent dường như vang lên một tiếng gào thống thiết trong im lặng : « tôi có quyền có cái tên của mình ». Tội nghiệp Jean Valjean, Marius đã không nghe thấy tiếng gào câm lặng đó và vì thế mà không hiểu được cái quyền chính đáng ấy của ông, quyền được là chính mình. Marius, chàng luật sư đó cũng đã không hiểu rằng cái tên là một cái tôi, một giá trị. Jean Valjean còn tiếp tục lý giải cặn kẽ hơn : « tuy là một nông dân, tôi cũng có suy nghĩ chút ít, có đọc chút ít ; và ông thấy đấy, tôi nói năng nghe cũng được. Tôi hiểu được nhiều điều. Tôi đã tự giáo dục tôi[3]. Thật thế, lấy một cái tên và dấu mình dưới cái tên ấy, là không lương thiện » (V,VII,I).

Jean Valjean là nhân vật chính nhưng tên ông chỉ được đặt cho phần cuối cùng của tác phẩm. Chỉ đến lúc ấy ông mới thực sự là một Jean Valjean trọn vẹn. Tự thú với Marius không phải là một hành động bất ngờ, đột ngột. Nó được khởi nguồn từ quyết định lên chiến lũy cứu Marius, đồng nghĩa với quyết định sẽ trao Cosette cho chàng. Trên chiến lũy Jean Valjean đã có một hành vi khó hiểu ngang với việc tự thú : Jean Valjean không chỉ tha chết cho Javert mà còn cho hắn biết tên giả và địa chỉ của mình, để hắn đến tìm bắt ông trong trường hợp ông còn sống sót ! Điều đó có nghĩa là Jean Valjean quyết định nộp mình cho Javert, quyết định quay trở lại với chính mình.

Cuộc gặp gỡ với Myriel là một cú hích quan trọng, nhưng sự tự giáo dục mới là điều kiện thiết yếu để Jean Valjean xây dựng nhân cách. Giám mục đưa Jean Valjean ra khỏi bóng tối của tội ác để đến với ánh sáng chói lòa của lòng lương thiện. Quá trình tự giáo dục đưa Jean Valjean từ sự tối tăm vô học đến với ánh sáng hiểu biết của trí tuệ, biến ông thành một ý thức hoàn chỉnh về cái tôi cá nhân. Cái tôi của ông, một mặt, vượt lên trên tính ích kỷ, tự xóa mình vì người khác, nhưng đồng thời đó cũng là một ý thức đầy đủ về các giá trị riêng của mình. Myriel cho ông cái ảo tượng về thế giới bên kia – cái chỗ dựa tinh thần vững chắc giúp ông vượt qua những nỗi đau khổ trên trần thế. Sự tự giáo dục, sự hiểu biết giúp ông nhận thức về cái bản ngã có một không hai của mình trên chính thế giới này.

Hugo, trong các tác phẩm của mình, không chỉ xây dựng những cái tôi lãng mạn độc đáo hoặc những anh hùng có tham vọng « phải có danh gì với núi sông ». Hugo còn đấu tranh cho những cá nhân thuộc về cái tầng lớp vô danh đông đảo trong xã hội, những phận mỏng cánh chuồn, những kiếp người khốn khổ. Ruy Blas, một người hầu trong vở kịch nổi tiếng vào bậc nhất của Hugo được hoàng hậu yêu vì chính tài năng, nhân phẩm của chàng, chứ không phải vì chiếc áo quý tộc khoác bên ngoài con người chàng. Để cho hoàng hậu yêu Ruy Blas sau khi đã biết rõ thân phận tôi tớ của chàng, Hugo muốn trả về cho dân chúng giá trị thực sự, đòi phải thừa nhận họ trong chính tầng lớp xuất thân của họ.

  1. Cái tên và sự phán xét của xã hội đối với cái tôi của nhân vật

Có thể hình dung bi kịch cuộc đời Jean Valjean qua sơ đồ sau :

aa

Đối với Jean Valjean đã quy thiện, mười chín năm tù không chỉ là quá khứ, đó còn là một thứ tội nợ đè nặng lên hiện tại và tương lai của nhân vật. Tâm hồn cao quý không thể cứu chuộc cho cái tên nhục nhã. Nỗi nhục đeo vào cái tên dai dẳng. Jean Valjean đã không thể dùng con người mới đáng trọng để xóa đi sự ghê tởm của người đời đối với cái tên, tức là quá khứ, của mình. Hơn nữa, tình hình còn bi đát hơn khi quá khứ đó lại trở thành hiện tại : tù khổ sai tái phạm và vượt ngục.

Nghịch lý của Jean Valjean : ông là một con người duy nhất nhưng lại phải chịu những đánh giá hết sức trái ngược của xã hội, mà những đánh giá ấy chỉ dựa vào cái tên chứ không dựa vào bản chất đích thực của ông.

Con người lương thiện, nhân cách thực sự của Jean Valjean được xã hội công nhận và tôn trọng khi ông khoác lên đó những cái tên giả.

Nhưng cũng con người ấy, nhân cách ấy mà được gọi bằng cái tên Jean Valjean, tức là tên thật, thì ngay lập tức biến thành quỷ dữ, bị khinh bỉ, bị lên án.

Điều trớ trêu là ở tòa án Arras, phải nhờ vào uy tín của cái tên giả Madeleine thì ông mới có cơ hội để quay trở lại với cái tên thật Jean Valjean. Thật đau xót cho nhân vật khi ông được chứng kiến sự nổi tiếng và uy danh Madeleine ngay trước cánh cửa dẫn ông trở về với Jean Valjean. Xã hội đã phân biệt rất rõ Jean Valjean và Madeleine, không muốn thừa nhận hai người đó là một. Và thực tế Jean Valjean đã giết chết Madeleine trong ký ức xã hội chứ không phải là ngược lại : Madeleine không cứu được Jean Valjean khỏi sự phán xét của xã hội. Hành vi cao thượng của Jean Valjean làm người đời xúc động, nhưng sự xúc động đó chỉ kéo dài trong khoảnh khắc, vừa đủ để ông nhận ra mình thật là ảo tưởng.

Như vậy, bao giờ cũng có một độ lệch nghiêm trọng trong nhận thức của xã hội về con người thật và cái tên thật của Jean Valjean. Tên giả là biện pháp bất đắc dĩ mà tạm thời Jean Valjean phải dùng để có cơ hội hoàn lương và để buộc xã hội phải thừa nhận giá trị chân chính của con người ông, kết quả của những nỗ lực đầy đau đớn. Ước vọng của Jean Valjean trong lần tự thú cuối cùng là muốn trả tên mình về với những giá trị đó. Tuy nhiên ông không dựa vào việc khoe khoang thành tích (ông đã dấu Marius tất cả những việc tốt đã làm) mà mong muốn một cái nhìn công bằng của người đời. Nhưng Marius đã bị cảm giác ghê tởm thiên kiến che lấp mất sự sáng suốt của lẽ phải, mặc dù không phải Marius không hiểu rằng : « Một lương tâm trỗi dậy là một tâm hồn cao cả ». Ít nhất Marius cũng có thể nhận thấy trong hành động tự thú của Jean Valjean những biểu hiện của một con người chân chính : sự trung thực, sự can đảm, đức hy sinh. Nhưng sự thức nhận đó không đủ mạnh để át đi cái ấn tượng khủng khiếp mà cái tiếng « cựu tù khổ sai » mang lại.

Thực ra Jean Valjean không muốn ăn cắp lòng kính trọng, bởi vì ông xứng đáng được nhận nó một cách đàng hoàng, điều mà ông đã không có được. Những trải nghiệm suốt cuộc đời đủ để ông cay đắng nhận ra rằng người ta không thể nào kính trọng ông thực sự khi họ biết quá khứ của ông.

  1. Cái tên và sự tồn tại của cái tôi Jean Valjean trong ý thức của người khác

 Cũng như những cái tôi lãng mạn khác, Jean Valjean là một cái tôi cô độc và kiêu hãnh. Mối quan hệ với các cá nhân khác trong cuộc đời càng làm nổi bật sự cô độc của nhân vật.

      Jean Valjean – Myriel

            Có hai người được Jean Valjean chủ động xưng tên và lý lịch : Cha Myriel và Marius. Lần xưng danh với giám mục diễn ra gần như bản năng. Đó là sự thôi thúc tự nhiên của một con người lần đầu tiên trở về với xã hội. Jean Valjean đã trình cái giấy thông hành vàng và cái quá khứ mười chín năm tù vượt ngục mà không cần tính đến phản ứng của Đức giám mục. Và đấy là lần duy nhất trong đời ông nhận được sự tôn trọng thực sự, sự tôn trọng đối với con người cá nhân ông bất chấp thân phận cựu tù khổ sai của ông.

            Cha Myriel, từ đó, đã trở thành người bạn đồng hành vô hình của Jean Valjean. Nhưng ông thuộc về một thế giới khác. Còn ở trên cõi đời này, Jean Valjean chỉ có một mình. Myriel đã mua linh hồn Jean Valjean dâng cho Chúa. Nhưng ông không cần biết con người bất hạnh đó tên là gì. Đối với Myriel, tên tuổi con người không quan trọng vì tất cả đều có tên là người anh em.

Để đến được ngôi nhà của Chúa mà Myriel hứa hẹn với Jean Valjean, người ta không cần phải có tên, chỉ cần có một linh hồn. Nhưng trước khi làm một thiên thần, Jean Valjean là một con người. Để trở thành một cá nhân hoàn chỉnh, Jean Valjean không thể không tôn trọng những gì là con người trong chính bản thân ông, và mong muốn người khác cũng có thái độ đó. Một khi đã có linh hồn thì linh hồn ấy phải được thừa nhận. Noi gương Myriel, Jean Valjean đã cố gắng trở thành một vị thánh trên trần. Nhưng sự kính trọng mà Đức Cha Bienvenu nhận được một cách tự nhiên ở loài người thì Jean Valjean tiếp nhận với mặc cảm đánh cắp. Cha Myriel, vì thế, là một tấm gương mà soi vào đó Jean Valjean thấy được cả vinh quang lẫn cay đắng của mình.

      Jean Valjean – Cosette

             Có hai người mà Jean Valjean vừa hàm ơn vừa yêu quý hết sức : Myriel và Cosette. Đấy là những người mang lại cho ông cảm giác mình cũng là một con người như mọi người. Người này tặng cho ông linh hồn, người kia tặng cho ông tổ ấm. Tuy vậy giữa họ có một sự khác biệt lớn : Myriel biết rõ Jean Valjean mà vẫn tôn trọng ông, còn Cosette yêu quý ông, nhận tất cả mọi thứ từ ông, mà suốt đời không biết thực sự ông là ai. Cosette là tấm gương soi vào đó Jean Valjean vừa thấy chan hòa ánh sáng hạnh phúc nhưng lại không thấy bóng dáng mình đâu cả. Cái tôi của Jean Valjean tự hủy diệt vì Cosette. Đúng như Marius ví von : phân bón giúp mùa xuân làm nở hoa hồng.

Trong lời giải thích với Marius, Jean Valjean có nói rằng sở dĩ ông tự thú vì không muốn mất đi sợi dây ràng buộc với Cosette. Như vậy, Jean Valjean phải đau khổ vì ông muốn được cả hai điều : được là chính mình và được gần Cosette. Và ông đã nói thật với Marius. Điều này giải thích tại sao một mặt ông dấu Cosette mình là tù khổ sai, nhưng mặt khác ông bắt nàng gọi mình là « ông Jean », mặc dù tiếng « cha ơi » nghe êm ái hơn nhiều.

Jean Valjean – Marius

Tại sao Jean Valjean chọn Marius để tự thú chứ không phải là một người nào khác. Phải chăng ông đã hy vọng vào sự công bằng mà chàng luật sư, đại diện cho công lý của loài người, có thể mang lại cho ông ? Jean Valjean đã đặt vào canh bạc đó cả cuộc đời mình và kết cục là ông nhận được sự mất mát tuyệt đối, mất Cosette, chỉ còn đau khổ và cái chết. Marius cũng nông cạn và định kiến như tất cả những người khác. Vì vậy mà bản anh hùng ca của Hugo vừa hào hùng lại vừa chua xót.

      Jean Valjean chờ đợi ở Marius một sự thừa nhận mà ông gọi là « tha thứ ». Và Marius, bằng cách lặng lẽ đẩy ông ra xa Cosette, bằng cách từ chối sử dụng món tiền chân chính của ông, bằng sự ghê tởm, đã giết chết ông. Thái độ của Marius chính là sự phán xét của xã hội dành cho cái tên của Jean Valjean. Để đánh giá Jean Valjean, Marius đã không có được sự cẩn trọng, công bằng của Thénardier. Trớ trêu thay, phải nhờ cái đồ cặn bã Thénardier mà Marius mới biết được sự thật về Jean Valjean. Sự hối hận muộn màng của Marius chỉ vừa đủ để làm cho Jean Valjean cảm thấy được chết một cách sung sướng. Điều đau xót là ở chỗ : bao nhiêu nguy hiểm không hạ gục được Jean Valjean, nhưng sự bạc bẽo do thành kiến của Marius và do vô tâm của Cosette đã nhanh chóng đẩy ông tới cái chết. Jean Valjean không trách Marius và Cosette. Hugo cũng không trách hai con người hạnh phúc đó, nhưng dư vị chua chát, xót xa cứ đọng lại dai dẳng.

Khởi đầu với Myriel và kết thúc với Marius, hẳn Jean Valjean muốn một lần nữa nhận được sự tôn trọng hết sức tự nhiên như ông đã một lần nhận được từ giám mục. Đấy có lẽ là một trong những lý do khiến ông không nói tất cả sự thật. Một mặt, sự cao thượng không cho phép ông làm như vậy ; mặt khác, chẳng lẽ phải cần đến điều đó để người ta không khinh bỉ ông sao ? Chẳng lẽ lời tự thú của ông chưa đủ vĩ đại sao ? Jean Valjean không oán trách. Ông chịu đựng và đau khổ. Nỗi đau khổ có giá trị hơn cả ngàn lời oán trách, khiến cảm giác có lỗi của Marius tăng lên gấp bội.

      Jean Valjean – Thénardier

            Xuất hiện như một cặp đối nghịch, Jean Valjean là biểu tượng của sự thánh thiện, Thénardier là hình mẫu của sự đê hèn xấu xa. Hai nhân vật này, để tồn tại đều phải sử dụng một loạt tên giả. Nhưng nếu Jean Valjean buộc phải dùng tên giả để cứu rỗi linh hồn, thì Thénardier tự nguyện vứt bỏ tên thật, cố tình dùng tên giả để kiếm ăn. Một kiểu làm tiền bằng cách hy sinh cái tên của mình, và bằng cách đó bán linh hồn cho quỷ dữ.

Số phận oái ăm đã để cho kẻ mà Marius tưởng là phải chịu ơn giúp chàng tìm ra người chàng phải chịu ơn thực sự. Thénardier đã đóng vai trò là kẻ trả lại cái tên Jean Valjean về với con người thật của ông, dù hắn không cố ý.

      Jean Valjean – Javert

            Javert là cái hộp đen cất giữ cái tên Jean Valjean đã hoàn toàn bị quên lãng. Javert là nỗi ám ảnh, nỗi sợ hãi của Jean Valjean. Nhưng nghịch lý là nhờ có Javert, kẻ săn đuổi, mà Jean Valjean có cảm giác được tồn tại. Javert đã luôn quan tâm đến ông, và dù đó là một kiểu quan tâm hết sức quái gở thì nó cũng duy trì ý thức về con người đích thực của ông.

            Cái chết của Javert, một mặt, là sự chiến thắng của Jean Valjean. Jean Valjean đã có được lòng khâm phục của Javert, và thắng lợi của ông là tuyệt đối vì Javert đã tôn kính cả Madeleine lẫn Jean Valjean : « Hình ảnh ông Madeleine lại hiện lên đằng sau Jean Valjean : hai khuôn mặt đáng tôn kính » (V, VI). Và đáng lẽ phải phán xử Jean Valjean thì hắn đã quay lại tự phán xử mình. Mặt khác, cùng với cái chết của Javert, cái tên và cái tôi Jean Valjean vừa được thừa nhận sẽ biến mất hoàn toàn khỏi thế giới. Từ khi nhảy xuống biển tạo nên vụ chết đuối giả, Jean Valjean đã chính thức khai tử cho mình. Từ đó ông chỉ còn sống trong ý thức rình rập của Javert. Chết đi, hắn mang theo xuống mồ bí mật về ông. Jean Valjean quả thực đã không muốn làm một hư vô để hưởng hạnh phúc bên cạnh Cosette. Javert là mối đe dọa của đời ông, nhưng mối đe dọa đó nhắc nhở về sự hiện diện của ông trên đời này, còn hư vô có lẽ khủng khiếp hơn nhiều. Phải chăng đấy là một động cơ thúc đẩy ông ra trước tòa án của Marius ? Nếu ông cứ điềm nhiên mà hưởng cái hạnh phúc của ông « Fauchelevent » thì tình trạng sẽ hoàn toàn đúng như ông nhận thức : « Tôi, một người chết, tôi sẽ cưỡng bức những người sống là các ông bà phải thừa nhận tôi » (V, VII, I)

  1. Cái tên và sự quên lãng cái tôi của nhân vật

 Hugo quan niệm : cái tôi được xác lập trong lúc nó tự hủy diệt vì người khác. Mặc dù thế, bị quên lãng cũng chẳng dễ chịu chút nào. Jean Valjean trước khi chết có nói : « chết có sao đâu, không sống được mới thật là đau đớn ». Đó chính là toàn bộ trải nghiệm của đời ông, một cuộc đời bị quên lãng, cuộc đời của một người « không sống được ». Tự thú có thể được xem là hành vi phản kháng cuối cùng của ông chống lại sự lãng quên. Để được sống. Và ông đã thành công hay thất bại ?

Jean Valjean phải chăng là một khởi nguồn cho kiểu nhân vật hiện hữu – vắng mặt sau này trong tiểu thuyết hiện đại ? Ông có mặt đó mà không tồn tại. Để xây dựng nhân cách ông phải tự thủ tiêu mình. Rồi cũng thế, để công bố sự tồn tại của mình ông phải chịu mất hết. Tuy nhiên, nếu so với phản nhân vật của Tiểu Thuyết Mới thì Jean Valjean là một hư vô có ý thức đầy đủ về sự hư vô của mình và đấu tranh quyết liệt để chống lại nó.

Trước khi chết, Jean Valjean đã yêu cầu Cosette một điều : « hãy nhớ lấy tên của mẹ mình : Fantine ». Mỗi cái tên là một cái tôi. Quả thật Jean Valjean nhận thức về điều đó vô cùng rõ ràng. Fantine cũng là một cái tôi bị quên lãng. Ông muốn trả lại cho cái tôi đó, cái tên đó, một chỗ trong lòng Cosette. Nhưng rút cuộc Hugo chẳng cho chúng ta biết liệu cái tên nọ sống được trong lòng cô tiểu thư hạnh phúc ấy bao lâu. Khả năng nó tiếp tục bị lãng quên là rất lớn. Jean Valjean còn đề nghị Cosette và Marius thêm một điều : « thỉnh thoảng hãy nhớ đến ông già đã chết ở đây ». Ông còn nhắc lại điều đó một lần nữa : « hãy nhớ đến cha một chút ». Jean Valjean đã từng đau khổ vì bị lãng quên ngay trong lúc còn sống, hẳn ông muốn chuẩn bị cho cái tương lai sau khi chết của mình : thỉnh thoảng được gợi lại trong ký ức của những người ông yêu quý. Mong muốn đó của ông có phải là quá nhiều chăng ?

Những người như Jean Valjean và Fantine có chung một bà mẹ : Đất, và một đứa con : Quên lãng.

Con người hy sinh hạnh phúc cho cái tên của mình (cái tên mà trước đó ông đã hy sinh cho hạnh phúc của người khác) cuối cùng đã trăng trối lại các con rằng không được khắc tên ông trên đá. Cái tên khắc trên đá thì có ý nghĩa gì nếu nó không khắc được vào lòng người. Sau khi linh hồn Jean Valjean được thiên thần đón lên trời thì dưới trần phiến đá trần trụi vừa đủ che một con người vô danh đã bị cỏ che mưa xóa. Cỏ và mưa của thiên nhiên chính là biểu tượng của sự quên lãng trong lòng người. Vậy, những nỗ lực, những đau khổ của Jean Valjean liệu có ý nghĩa gì không ?

Lãng quên là nỗi ám ảnh lớn được thể hiện trong nhiều tác phẩm của Hugo. Ám ảnh về sự lãng quên là cơ sở cảm xúc của bài Đêm đại dương. Bài thơ không chỉ đơn thuần là sự thương xót trước cái chết của những người thủy thủ, thương xót cho số phận của họ trên biển, mà chủ yếu là xót thương cho số phận của họ sau khi chết. Hình ảnh đêm đại dương là ẩn dụ về bóng đêm quên lãng, bóng đêm đen tối trong lòng người, là nơi chôn vùi những cái tên mà Hugo đòi phải được lưu giữ. Những người thủy thủ cũng thuộc cái đám đông vô danh mà Jean Valjean là đại diện.

Hugo quan tâm nhiều đến lịch sử, phải chăng cũng là vì ông muốn làm sống dậy những gì có thể bị bỏ quên. Hugo đã lưu ý rằng người chiến thắng thực sự ở Waterlo là Cambronne. Bên cạnh Napoléon, người Pháp còn phải ghi nhận Cambronne. Hugo đã lưu giữ « con người vô danh ấy » (chữ dùng của Hugo) cho lịch sử nước Pháp. Cũng như ông muốn nhân loại lưu giữ cái tên của người tù khổ sai Jean Valjean.

Jean Valjean không chỉ là hình mẫu của sự tu thiện cá nhân. Jean Valjean còn là bi kịch của một con người phạm tội đã nỗ lực để trở thành một giá trị nhưng không được thừa nhận như một giá trị. Cái tạo nên tính chất phản anh hùng của nhân vật là sự đối lập giữa con người thật đạo đức cao cả và hình ảnh quỷ dữ mà xã hội gán cho người đó. Giám mục Myriel đã mua được cho linh hồn Jean Valjean một chỗ trong lòng Chúa, nhưng không mua nổi cho con người bằng xương bằng thịt Jean Valjean và cái linh hồn đã được cứu rỗi đó cùng với cái tên của anh ta một chỗ trong lòng xã hội loài người. Cho tới tận khi chết Jean Valjean mới được thấu hiểu.

Tuy nhiên, cùng với các đối cực của mình, nhân vật Jean Valjean đã tìm được một chỗ vững chắc trong lịch sử văn học thế giới.


Chú thích

[1] Những con số này lần lượt chỉ : quyển, chương, mục trong cuốn « Les misérables » của Victor Hugo.

[2] Tôi nhấn mạnh –NTTH. Câu này trong bản dịch tiếng Việt của Huỳnh Lý, Vũ Đình Liên, Lê Trí Viễn, Đỗ Đức Hiều, nxb Văn học, 1977, được dịch là « Mỗi cái tên là một con người » (tr.473)

[3] Tôi nhấn mạnh –NTTH.

Hà Nội, tháng 2/2002

Nguyễn Thị Từ Huy

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s